Giữ lửa lò ngói âm dương giữa thung lũng Bắc Sơn

Theo thống kê của xã Bắc Sơn, hiện toàn xã còn khoảng 30 hộ dân duy trì nghề làm ngói âm dương, với sản lượng trung bình mỗi lò đạt từ 10.000 - 20.000 viên ngói mỗi tháng. Trên những nếp nhà ấy là mái ngói âm dương - sản phẩm của chính làng nghề truyền thống trong làng, tạo nên diện mạo hài hòa, cổ kính đặc trưng. Làng ngói âm dương là một trong 38 điểm được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt là điểm tham quan du lịch trong vùng Công viên địa chất của tỉnh Lạng Sơn.

Nghề làm ngói âm dương ở Quỳnh Sơn đã tồn tại khoảng một thế kỷ, được truyền nối qua nhiều thế hệ theo lối “người trước dạy người sau”. Từ khâu lọc sỏi, nhào đất, xén đất, đóng khuôn đến giẫm, lèn đất, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm, với chất lượng viên ngói phụ thuộc hoàn toàn vào tay nghề và những bí quyết được tích lũy qua thời gian. Hiện nay, làng ngói âm dương chủ yếu cung cấp sản phẩm ngói truyền thống, đồng thời tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân trong những lúc nông nhàn.

Người thợ đang đắp ngói - Ảnh: Tiến Thắng

Men theo con đường xuống cuối làng, những lò nung ngói đồ sộ, phủ màu thời gian, vẫn ngày ngày đỏ lửa. Gần đó là một ngôi nhà nhỏ, cơ sở sản xuất của gia đình ông Hoàng Công Hưng (42 tuổi), chủ cơ sở ngói âm dương Hoàng Hưng. Gắn bó với nghề suốt 25 năm, ông Hoàng Công Hưng là đời thứ ba trong gia đình làm ngói âm dương tại Quỳnh Sơn. Nghề theo ông từ thuở nhỏ, khi những viên đất sét được nhào nặn làm đồ chơi. Trưởng thành cùng làng nghề, ông học việc từ các bậc cao niên, tự quan sát, tích lũy kinh nghiệm và nắm giữ những bí quyết để trở thành thợ ngói lành nghề như hôm nay.

Theo ông Hưng, hầu hết các công đoạn làm ngói vẫn được thực hiện thủ công. Đất làm ngói phải được tuyển chọn kỹ lưỡng; những năm gần đây, nguồn đất tại chỗ ngày càng khan hiếm nên phải nhập từ các địa phương lân cận như Bình Gia (Lạng Sơn), Cao Bằng. Lò ngói này đã nung được 12 ngày, còn khoảng 2–3 ngày nữa mới ra lò. Sau đó, cửa và nóc lò phải được mở dần trong khoảng 5 ngày để ngói nguội từ từ.

Ông Hưng tiếp củi vào lò nung ngói để luôn giữ được mức nhiệt ổn định bên trong lò - Ảnh: Tiến Thắng

Để nghề ngói âm dương sống cùng du lịch

Ngày 13/12, cùng với dấu mốc làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”, đoàn công tác của HĐND tỉnh Lạng Sơn đã trực tiếp khảo sát, làm việc với người dân làng văn hóa du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn, trong đó có làng ngói âm dương. Hoạt động này không chỉ ghi nhận giá trị của nghề truyền thống, mà còn mở ra hướng phát triển du lịch làng nghề gắn với trải nghiệm, bảo tồn di sản và tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Sau khi làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”, lượng khách đến làng ngói âm dương Quỳnh Sơn tăng lên rõ rệt. Theo ông Hoàng Công Hưng, chỉ trong gần một năm qua, nơi đây đã đón khoảng 4.000–5.000 lượt khách. Đến với làng nghề, du khách được trực tiếp tìm hiểu quy trình làm ngói truyền thống, trải nghiệm các công đoạn như dẫm đất, đắp khuôn, xếp ngói phơi nắng hay ngắm lò nung đỏ lửa về đêm. Nhiều người còn khắc tên mình lên viên ngói để mang về như một kỷ niệm.

Theo đó, ông Dương Công Học (49 tuổi), chuyên viên Phòng Văn hóa – Xã hội xã Bắc Sơn cho biết, nhận thấy tiềm năng phát triển du lịch làng nghề ngói âm dương, phát triển du lịch và đầu tư vùng Công viên địa chất định hướng làng ngói âm dương Quỳnh Sơn sẽ được cải tạo cảnh quan, trở thành điểm nhấn của du lịch cộng đồng. Du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm nghề làm ngói truyền thống, qua đó tìm hiểu văn hóa, phong tục của đồng bào địa phương gắn với không gian nhà sàn.

Biết đến Làng ngói âm dương qua mạng xã hội, anh Dương Duyệt, 20 tuổi, đi từ thành phố Hà Nội để tới Quỳnh Sơn tham qua, trải nghiệm Bắc Sơn và làm ngói tại Quỳnh Sơn. “Khi biết Quỳnh Sơn được công nhận là làng du lịch tốt nhất thế giới, mình đã rất tò mò và muốn đến tận nơi để tham quan. Trải nghiệm làm ngói âm dương giúp em hiểu rõ hơn giá trị của nghề thủ công truyền thống và cách người dân gìn giữ văn hóa qua từng mái nhà sàn. Mình thấy du lịch ở đây không chỉ để tham quan, mà còn là cách để bảo tồn nghề, giữ gìn bản sắc văn hóa cho thế hệ sau.” - Anh Dương Duyệt bày tỏ.

Khách tham quan đang quan sát, trải nghiệm tại không gian trưng bày - Ảnh: Tiến Thắng

Qua đó, Nghị quyết 19/2025/NQ-HĐND của HĐND tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2025–2030, làng ngói âm dương Quỳnh Sơn nói riêng và Làng du lịch Quỳnh Sơn nói chung sẽ được cải tạo cảnh quan, xây dựng không gian trưng bày sản phẩm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Cùng với đó, tỉnh đầu tư hoàn thiện hạ tầng phục vụ du lịch và hỗ trợ xúc tiến quảng bá, phát triển nguồn nhân lực, hỗ trợ lãi suất vay vốn cho các dự án du lịch cộng đồng, qua đó tạo động lực thúc đẩy phát triển bền vững cho làng nghề.

Song song với định hướng phát triển làng ngói âm dương Quỳnh Sơn gắn với du lịch làng nghề, chính quyền địa phương đang phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch tỉnh Lạng Sơn triển khai chương trình liên kết với Sở Du lịch TP. Hồ Chí Minh. Trọng tâm là đẩy mạnh chuyển đổi số, quảng bá hình ảnh làng du lịch Quỳnh Sơn và làng ngói âm dương tới du khách trong và ngoài nước bằng 5 ngôn ngữ: Việt, Anh, Trung, Pháp và Tây Ban Nha.

Dưới sự định hướng và hỗ trợ của các cấp, ngành, gia đình ông Hoàng Công Hưng dự kiến mở rộng cơ sở sản xuất từ 700 m² lên khoảng 3.000 m², gắn sản xuất ngói với phát triển du lịch làng nghề. Không gian mới sẽ tích hợp khu trải nghiệm làm ngói, ẩm thực, sinh hoạt – vui chơi trên nhà sàn truyền thống của người Tày Bắc Sơn. Đồng thời, khuôn viên cơ sở đang được hoàn thiện lại, bố trí bãi đỗ xe, điểm check-in và khu trưng bày sản phẩm OCOP nhằm quảng bá làng nghề và phục vụ du khách.

Theo đó, ông Trịnh Quốc Đạt - Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam nhấn mạnh, phát triển du lịch làng nghề là hướng đi hiệu quả để thu hút du khách trong và ngoài nước, nhất là khách quốc tế. Du khách không chỉ tham quan mà còn có thể trải nghiệm các chương trình như “một ngày làm nghệ nhân”, tìm hiểu trọn vẹn quy trình sản xuất thủ công – vốn giàu công đoạn và giá trị văn hóa.

Trong đó, yêu cầu đặt ra cho phát triển du lịch làng nghề cần được định hướng thận trọng, tránh thương mại hóa quá mức làm phai nhạt giá trị truyền thống. Việc khai thác du lịch phải gắn với bảo tồn không gian văn hóa, tập quán sinh hoạt và nghề thủ công, để làng nghề vừa đón khách, vừa giữ được bản sắc và “hồn cốt” vốn có.

Những định hướng phát triển rõ ràng cùng sự quan tâm của các cấp, các ngành đang tạo nền tảng quan trọng cho việc gìn giữ làng ngói âm dương Quỳnh Sơn gắn với du lịch. Tuy nhiên, đây là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền và cộng đồng địa phương, bởi phát triển du lịch làng nghề không chỉ là khai thác một nghề cổ, mà là đưa di sản hòa vào đời sống đương đại. Từ những mái nhà sàn lợp ngói âm dương, Bắc Sơn đang từng bước hình thành không gian du lịch mang đậm bản sắc vùng Đông Bắc, hướng tới mô hình du lịch nông thôn bền vững, vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế cho người dân.