Vẫn những tiếng thoi đưa lách cách, nhịp nhàng từ những khung cửi trong xưởng dệt đầu làng, đến các khung dệt của các gia đình trong xóm ngõ. Đó là những âm thanh truyền thống rất đỗi thân quen của người làng Vạn Phúc. Mỗi mặt hàng khác nhau thì tiếng thoi đưa, tiếng máy kéo go xà, go võng và tiếng cữ dập đều có âm thanh riêng biệt, không hề lẫn. Tiếng thoi của cha cũng khác tiếng thoi của bà, của mẹ. Tiếng thoi của cha nghe khỏe khoắn mạch lạc thì tiếng thoi của bà, của mẹ lại khoan nhặt dịu dàng. Nếu là người làng, nghe quen tai thì khi đi qua nhà nào là biết ngay nhà đó đang dệt mặt hàng gì. Thường nhà nào cũng có ít nhất vài ba khung dệt, có gia đình đông con thì phải tới năm bảy khung. Vạn Phúc chủ yếu là dệt lụa vân, ngoài ra còn có Sa, The, Đũi… được dệt bằng chất liệu tơ tằm truyền thống.

Khung cửi để dệt các mặt hàng này cao tận nóc nhà, vì nó cõng trên lung cả cỗ máy đồ sộ để kéo go xà và trục các tông. Từng từng lớp lớp hoa bóng hoa mờ cứ dần dần hiện hình trên mặt lụa bóng và nõn nà qua tiếng thoi đưa.

Để có được những tấm lụa đẹp mắt làm say lòng du khách, người làm canh cửi quê tôi phải trải qua khá nhiều công đoạn rất kỳ khu. Từ khâu chọn tơ cũng có nguyên tắc riêng của nó, tơ dọc, tơ ngang cũng khác nhau. Tơ dọc thì sợi to dày dặn chắc chắn, tơ ngang để cải hoa thì mềm mỏng mượt mà. Tơ dọc thì phải hồ, công đoạn này cũng thật vất vả. Khung hồ dài bằng cả 5 gian nhà. Sợi tơ được nhấn trong nước hồ bằng gạo xay nhuyễn và nấu chín. Bởi vậy sợi tơ sau khi được hồ, quạt khô sẽ trở nên dai và săn chắc hơn.

Muốn có được những tấm lụa tơ tằm với hoa văn cầu kỳ và tinh xảo như Lan Mai Trúc Điệp, hoa cúc thọ hay Song Hỷ… thì phải kể đến công đoạn làm go và đục lỗ các tông theo mẫu cho từng loại hoa văn. Các mẫu này còn có thể thay đổi theo sự sáng tạo của những người thợ tài hoa lành nghề và khéo léo. Đây là công việc cực kỳ quan trọng, chỉ có số ít thợ có kỹ thuật cao đảm nhiệm và thường là cha truyền con nối.

Bà tôi kể rằng, con gái Vạn Phúc xưa vụng lắm, không giỏi nội trợ đâu. Việc nấu nướng là của bà hay mẹ, còn con gái sáng sớm ra là đã ngồi vào khung cửi. Dệt từ sáng tới trưa, song lại ngồi dệt từ trưa đến tối. Khi nào chuẩn bị lấy chồng, lúc ấy mẹ mới dạy con gái làm nội trợ và các việc nữ công gia chánh. Chả thế mà chị nào đi lấy chồng thiên hạ, thì sớm muộn cũng thuyết phục bằng được chồng về Vạn Phúc ở rể, chứ các cô chả chịu làm dâu. Con gái làng Vạn Phúc, gót đỏ như son, lại được cái nết na, chăm chỉ, hiền lành và đôn hậu lắm.

Về thăm Vạn Phúc qua khu Phố Lụa, mời bạn ghé thăm ngôi đình ở ngay giữa trung tâm văn hoá của làng. Đây là ngôi đình cổ, mái ngói rêu phong, đầu đao chạm nổi cong cong soi mặt bóng mặt hồ. mùa sen nở hương thơm ngào ngạt. Ngôi đình thờ Đức Thành Hoàng là bà Ả Lã Đê Nương. Đây là ngôi đình khá lớn có khuôn viên rộng rãi và đã được Nhà nước xếp hạng cấp Quốc gia. Người dân Vạn Phúc luôn có ý thức giữ gìn những báu vật của tiền nhân để lại, nên ngôi đình luôn được tu bổ, ngày một đẹp đẽ khang trang. Những bức hoành phi, câu đối được các gia đình và bà con trong làng cung tiến, được treo trang nghiêm trầm mặc giữa đại đình. Đình là biểu tượng văn minh của làng xã, là nơi hương khói phụng thờ tưởng nhớ Đức Thành Hoàng làng, Người có công dạy nghề canh cửi tầm tang cho con dân Vạn Phúc, và cũng là nơi tổ chức các lễ hội hàng năm. Lễ hội làng Vạn Phúc bắt đầu từ ngày 13 đến hết ngày 15 tháng giêng. Bà con xa gần và những người dân Vạn Phúc dù có đi làm ở nơi xa cũng cố sắp xếp thời gian để về lễ thánh và đón tiếp bạn bè.

Vạn Phúc còn nổi danh là vùng đất cách mạng trong thời kỳ kháng chiến, là an toàn khu của xứ ủy Bắc Kỳ. Tại nhà ông Dương, nay là nhà lưu niệm, Bác Hồ đã ra lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến. Nhiều gia đình là cơ sở nuôi giấu cán bộ cao cấp của Đảng như: nhà ông Tư Thủy, ông Tư Hỏa là nơi ở và làm việc của đồng chí Hoàng Văn Thụ; nhà ông Tý là nơi ở và làm việc của đồng chí Trường Chinh; nhà cụ Oánh là nơi các vị lãnh đạo Nguyễn Văn Cừ, Trần Đăng Ninh, Hoàng Quốc Việt đã từng ở và làm việc; nhà cụ Bính Thu, cụ Ba Niệm là cơ quan của Báo Cứu quốc và là nơi tổ chức Hội nghị phát động khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng tháng 8 năm 1945.

Tiếng tăm của Lụa tơ tằm Vạn Phúc từ lâu đã vượt qua biên giới. Du khách quốc tế đến đây rất ưa chuộng những tấm lụa mềm mại, mượt mà, óng ả, cầm vào là mát rượi tay. Những sản phẩm trang nhã, tinh tế mà độc đáo được làm bằng tơ tằm chính hiệu từ những đôi bàn tay khéo léo của những người thợ thủ công truyền thống làng nghề quê tôi.

Đến Vạn Phúc hôm nay, sau ngôi cổng làng kiêu hãnh là những ki ốt san sát hai bên đường và trải dài vào các con ngõ nhỏ. Đó là các gian hàng bày bán những tấm lụa óng ả, rực rỡ màu sắc và nhiều chủng loại mẫu mã cho khách hàng mặc sức chọn lựa. Nhiều nhà còn giữ nguyên truyền thống, chỉ bán lụa do người làng Vạn Phúc làm ra, nhưng đa phần là bán thêm một số mặt hàng nhập ngoại, màu sắc, hoa văn tuy bắt mắt nhưng độ bền kém, chỉ được cái giá cả rất rẻ, phục vụ mọi tầng lớp khách hàng. Nhưng những vị khách cầu kỳ, kỹ tính, họ phải mua bằng được món hàng bằng tơ tằm được dệt bằng kỹ thuật thủ công của những người thợ quê hương Vạn Phúc.

Và không chỉ tự hào bởi những sản phẩm tơ lụa quê mình làm ra được nhiều khách hàng mến mộ. Mà người dân Vạn Phúc quê tôi còn luôn tự hào về những giá trị văn hoá lịch sử đã được gìn giữ, vun đắp bao đời nay.

Bài và ảnh Kim Oanh