Đi dọc ven theo sông Cầu, bắt đầu từ địa phận thành phố Bắc Ninh sẽ là một trải nghiệm thú vị khi muốn khám phá vẻ đẹp thanh bình của những làng quê. Đi gần hết huyện Quế Võ, đến xã Phù Lãng, bắt đầu từ thôn Thủ Công, nhiều chồng củi chất cao ngất để dọc hai bên bờ sông. Đây là những loại củi từ các loại cây gỗ tập được chuyển từ các tỉnh Tây Bắc vùng thượng nguồn về dưới xuôi. Củi khô được xếp ngay ngắn trên nền cỏ xanh ven đê, các chồng củi ngay ngắn và chắc chắn, giữa các nhà là có một khoảng trống phân biệt mà không lẫn của nhau, cũng không bao giờ bị mất trộm. Cả một đường củi dài tít tắp uốn lượn theo triền đê tạo nên cảm giác về một cuộc sống no đủ và thịnh vượng của cả một vùng quê.

Sản phẩm gốm Phù Lãng, thô mộc và dân dã.

Làng gốm Phù Lãng là làng nghề có truyền thống gần 500 năm lịch sử, cùng với các làng gốm nổi tiếng khác ở xứ Bắc như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (Hải Dương). Xã Phù Lãng là vùng đất có địa thế đẹp với vị trí hướng mặt ra sông, lưng tựa vào đồi núi thấp, giao thông đường sông luôn nhộn nhịp tàu bè qua lại.

Thông thường, khi đi vào Phù Lãng qua lối rẽ chính từ Quốc lộ 18, hướng đường đi Phả Lại (Hải Dương) nên rất ít người biết đến con đường đẹp lạ và độc đáo ven sông Cầu. Theo đường đi chính vào đầu làng, qua khu trung tâm xã thì được mục sở thị những lò nung gốm truyền thống bên cạnh những sản phẩm do chính những người thợ trong làng tạo ra. Đường ra đê ở cuối làng nên ít người ghé thăm phía bờ sông vì vậy mà không biết là ven sông còn có một kho củi khổng lồ.

Nghệ nhân làng gốm Phù Lãng

Nét độc đáo của gốm Phù Lãng là chất liệu làm men tráng gồm có: Tro cây rừng (loại cây mà khi đốt, tàn tro trắng như vôi, như tàn thuốc. Ngày nay nghệ nhân Phù Lãng thường dùng tứ thiết là lim, sến, táu, nghiến), hai là vôi sống (vôi tả), ba là sỏi ống nghiền nát, bốn là bùn phù sa trắng. Bốn chất liệu này, sau khi sơ chế trộn đều với nhau theo một tỷ lệ nhất định rồi để khô, đập nhỏ cho vào nước. Sau đó gạn qua rây bột, từ đó chế thành một chất lỏng quánh, vàng như mật ong. Khi sản phẩm còn ẩm, người thợ dùng chổi lông quét men lên bên ngoài của sản phẩm một lớp mỏng thích hợp rồi đem phơi. Sau khi quét men và phơi khô, sản phẩm có màu trắng đục.

Nằm cách Lục Đầu Giang chưa đầy 5km, đường sông qua làng nghề này luôn nhộn nhịp cảnh trên bến dưới thuyền để người lao động chuyển nguyên vật liệu từ khắp nơi về làng. Hiện nay, người dân vẫn sử dụng dây tời truyền thống để đưa củi và đất từ dưới thuyền lên trên bờ. Mỗi nhóm người một công đoạn, cả làng như một công xưởng sản xuất với đầy đủ các dây chuyền chuyên môn cao. Đi đến đâu trong làng cũng thấy bạt ngàn những lọ, bình, chum, vại, từ các đường lớn đến ngõ nhỏ. Các thành phẩm được xếp dài gọn gàng để lại chuyển đi khắp nơi sau mỗi mẻ ra lò. Gốm Phù Lãng hướng theo dòng thô mộc và dân dã nhưng đa dạng về sản phẩm, mỗi nhà làm một loại hình riêng như gốm trang trí, gốm gia dụng, gốm thờ cúng.

Ngay nay, dù việc sản xuất đồ gốm đã được hiện đại hóa với nhiều thiết bị máy móc nhưng người dân Phù Lãng vẫn chủ yếu đốt lò bằng củi truyền thống. Cách nung gốm này vừa giữ được màu sắc mộc mạc, tự nhiên của của đất sét, lại không gây ô nhiễm môi trường như dùng than hoặc tốn kém như dùng ga. Vì vậy, khi đến nơi đây, mọi người còn thấy không khí trong lành và không bị ô nhiễm như nhiều làng nghề truyền thống khác.

Xã Phù Lãng có sáu thôn thì thôn Phù Lãng là nơi sản xuất chính, còn các thôn Đoàn Kết, Thủ Công thì làm nghề gốm ít hơn. Năm nay, dù chịu ảnh hưởng từ dịch bệnh Covid-19 nhưng nhiều sản phẩm của làng nghề vẫn được yêu thích đang chuẩn bị cho ra thị trường trong thời gian tới.

Mặc dù nằm tiếp giáp với vùng than (Quảng Ninh) nhưng ở Phù Lãng người ta vẫn sử dụng phương pháp truyền thống – dùng củi để nung, nhờ sự biến nhiệt khác nhau tạo ra những vết táp trên bề mặt gốm mà không phương pháp nào có thể thay thế nổi. Xương đất sét có màu hồng nhạt, khi nung ở nhiệt độ cao, xương gốm chuyển màu gan gà, với hai màu men chủ đạo là nâu vàng và nâu đen (thường gọi là men da lươn). Nếu vẻ đẹp của Bát Tràng là sự đa dạng về nước men, những nét vẽ tinh tế, thì hồn cốt của Phù Lãng được tạo nên từ sự dân dã, mộc mạc, dáng gốm đơn giản, khỏe khoắn tăng thêm điểm nhấn từ nước men da lươn này.

Trải qua hơn 6 thế kỷ hình thành và phát triển, gốm Phù Lãng chưa đạt thời kỳ phát triển đỉnh cao và rực rỡ như Thổ Hà hay Bát Tràng, nhưng ở đó có sức sống bền vững với thời gian. Dù thời cuộc nhiều đổi thay, gốm sứ bị cạnh tranh bởi nhiều những sản phẩm thay thế, gốm Phù Lãng cũng không nằm ngoài quy luật và người dân nơi đây cũng phải loay hoay tìm hướng đi mới, lao đao gìn giữ nghề cổ truyền.

Con đường nằm bên sông Cầu ở vùng quê Kinh Bắc, bên cạnh một làng nghề gốm truyền thống chất đầy củi khô để đốt lò. Những chồng củi khô cao ngất và trải dài thổi hồn vào đất để tác thành một vẻ đẹp mộc mạc mà quý giá từ bao đời qua. Cuộc sống và xã hội đã có nhiều thay đổi và bộn bề, nhưng dòng sông Cầu nước trong xanh vẫn chảy lơ thơ hòa vào trong gió thu mát dịu. Dòng sông và con đường đê vẫn chở bao ước mơ của người dân lao động - những người thợ làng nghề khéo tay và chăm chỉ về một cuộc sống vui vầy.

Bài, ảnh: Thanh Thanh