Cá thòi lòi được Tổ chức Sinh vật thế giới xếp vào 1 trong 6 con vật “kỳ lạ nhất hành tinh” bởi hình dáng khá “dị hợm” so với các loài cá thông thường khác bởi đôi mắt lồi ra như ai gắn 2 hòn bi trên đỉnh đầu. Cá Thòi lòi sinh sống chủ yếu dưới tán rừng ngập mặn và vùng bãi bồi Mũi Cà Mau. Loại cá này được đánh giá là thịt chắc, thơm, ngon hơn cả thịt cá trê, cá lóc. Do đó, cá Thòi lòi Đất Mũi được xem là đặc sản của huyện, bình quân hàng năm người dân, cơ sở kinh doanh bán ra thị trường khoảng vài chục tấn từ sản phẩm cá Thòi lòi.

Cá Thòi lòi thường chọn những khu rừng ngập mặn, đất bãi bồi ven biển, ven sông để sinh sống và chọn những nơi rậm rạp, nhất là dưới tán rừng, gốc cây để đào hang trú ngụ. Hang của chúng có thể sâu đến 2m, với nhiều ngóc ngách. Để bắt cá Thòi lòi, ngư dân vùng Đất Mũi Cà Mau thường thụt hang (đào hang) hay cắm câu vào ban ngày, soi đèn vào ban đêm. Cá Thòi lòi khi bị soi đèn vào mắt sẽ bất động nên rất dễ bắt. Nhưng phổ biến nhất và hiệu quả nhất là dùng sà vi (được làm bằng lá dừa nước, hình dáng như một chiếc lọp) đặc vào miệng hang. Sau một thời gian lẫn trốn, cá thòi lòi bò ra ngoài và sẽ vào ngay chiếc sà vi ấy. Cứ thế, người ta mở sà vi ra rồi bắt cá đem về, thông thường cá có trọng lượng 100 gam đến 200 gram/con.

Phát triển thương hiệu “Cá Thòi lòi Đất Mũi - Cà Mau” giúp người dân cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Khô cá Thòi lòi cũng rất dễ làm, đầu tiên đánh vảy và lọc hết xương sống của cá, xẻ phi lê, rửa sạch, ướp gia vị như: muối, xả…rồi đem phơi nắng. Bình quân khoảng 3,5kg cá thòi lòi tươi sẽ cho ra khoảng 1kg cá khô, giá bán bình quân dao động từ 350.000 đồng đến 600.000 đồng, tùy vào thời giá.

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của loài cá đặc sản của vùng đất ngập mặn, đầu năm 2020, Ủy ban Nhân dân tỉnh Cà Mau đã chỉ đạo ngành khoa học công nghệ thực hiện đề tài nghiên cứu bảo tồn, khôi phục cá thòi lòi. Sau 21 tháng thực hiện quá trình thẩm định khắt khe, đảm bảo các yêu cầu thủ tục, cùng với sự nỗ lực xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, đáp ứng các yêu cầu, tiêu chí để sản phẩm được công nhận nhãn hiệu chứng nhận. Ngày 28/2/2020 vừa qua, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cà Mau phối hợp với UBND huyện Ngọc Hiển tổ chức Lễ công bố nhãn hiệu chứng nhận “Cá Thòi lòi Đất Mũi - Cà Mau”.

Theo Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cà Mau, việc có nhãn hiệu chứng nhận “Cá thòi lòi Đất Mũi - Cà Mau” là công cụ pháp lý hiệu quả hỗ trợ công tác quản lý và phát triển thương hiệu, đảm bảo quyền và lợi ích cho các cá nhân, đơn vị khai thác, chế biến và kinh doanh sản phẩm cá thòi lòi. Đồng thời góp phần quảng bá, phát triển danh tiếng của đặc sản cá Thòi lòi của huyện Ngọc Hiển, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Có thể nói, từ ngày cá Thòi lòi bắt đầu trở thành món đặc sản, hàng trăm hộ dân vùng ven biển Đất Mũi thoát nghèo đổi đời, cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống. Hiện nay, có không ít chủ vựa chuyên thu mua cá thòi lòi, vừa cung cấp nguồn cá tươi sống cho các quán ăn nhà hàng, vừa để chế biến thành khô vì thế mà trở nên giàu có. Nhất là khi có nhãn hiệu chứng nhận “Cá Thòi lòi Đất Mũi - Cà Mau”, việc đánh bắt, làm khô và kinh doanh sẽ ngày càng phát triển hơn; tuy nhiên, địa phương cần có phương pháp khai thác, đánh bắt hợp lý duy trì ổn định chất lượng, sản lượng khai thác từ tự nhiên cũng như tiếp tục đề ra những kế hoạch nghiên cứu bảo tồn, khôi phục loại cá này.

Bài và ảnh Bảo Quỳnh