$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 21-05-2020 | 09:17GMT+7

Làng nghề và xây dựng nông thôn mới

LNV - Trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ta, nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược. Việc thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia Xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011-2015 và giai đoạn 2016-2020 đã đạt được những thành tựu quan trọng: đến tháng 10/2019, cả nước đã có 4.665 xã (52,4%) được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới. Tuy nhiên, từ thực tiễn, có thể thấy có những vấn đề cần được nghiên cứu sâu thêm, để việc xây dựng nông thôn mới đạt hiệu quả, hình thành một nông thôn mang đậm bản sắc Việt Nam. Bài viết này xin góp một số suy nghĩ, qua đó nêu lên một số kiến nghị.
Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Trước hết, cần bàn về việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, một nhân tố có ý nghĩa quyết định bộ mặt nông thôn và là cơ sở hình thành các quan hệ xã hội trong nông thôn mới. 

Trong nông thôn nước ta, cơ cấu kinh tế đang có nhiều chuyển biến tiến bộ rất đáng ghi nhận. (i) Tại nhiều địa phương, đang hình thành những sản phẩm nông nghiệp chủ lực; nhiều sản phẩm truyền thống đang được nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, một số loại trái cây đã được chế biến, được xuất khẩu với giá cao; thực hiện Chương trình OCOP, nhiều sản phẩm mới đang hình thành. (ii) Nông nghiệp đang được hiện đại hóa, hình thành mô hình sản xuất ứng nông nghiệp sạch, hữu cơ; ứng dụng internet điều hành sản xuất, tăng nhanh năng suất cây trồng, vật nuôi. (iii) Nhà đầu tư đã chuyền về nông thôn, xây dựng nhiều cơ sở chế biến, chế tạo, với nhiều loại hình doanh nghiệp và trình độ khoa học kỹ thuật từ thấp đến cao, nhiều hộ kinh doanh, trang trại, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa phát triển. (iv) Trong nông thôn, đang phát triển nhiều làng nghề, trong đó có những làng nghề truyền thông với những sản phẩm thủ công mỹ nghệ mang đậm bản sác văn hóa dân tộc được người tiêu dùng trong nước và nước ngoài ưa chuộng; (v) Đang hình thành sự liên kết theo chuỗi giá trị trong các ngành hàng, nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa. 

Những chuyển biến như trên tuy chưa phổ biến trong phần lớn nông thôn, song đã khẳng định xu hướng tất yếu hợp quy luật trong quá trình phát triển. Trong thời gian tới, cơ cấu kinh tế nông thôn phải tiến lên hiện đại hóa với năng suất, chất lượng và hiệu quả ngày càng cao. (i) Nông thôn sẽ có thêm nhiều ngành, nghề mới, nhất là các ngành chế biến, chế tạo, các ngành thương nghiệp, dịch vụ; nhiều ngành tiếp thu công nghệ mới của thời đại cách mạng công nghiệp 4.0; (ii) Nông nghiệp cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao, theo hướng nông nghiệp hữu cơ, bảo đảm an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường; nông nghiệp gắn với công nghiệp chế biến, với thị trường (trong nước và nước ngoài), tiếp cận chuỗi giá trị toàn cầu; (iii) Cần phát triển tương ứng các ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xây dựng, thương nghiệp, dịch vụ, hướng vào phục vụ sản xuất và chế biến nông sản, phục vụ cải thiện đời sống cư dân nông thôn; (iv) Nguồn nhân lực trong nông thôn cần được nâng cấp theo sự phát triển của kinh tế và xã hội nông thôn. Đó là những người lao động có tay nghề cao, nghệ nhân ứng dụng thành thạo công nghệ mới,  chú trọng lớp doanh nhân trẻ, các chủ cơ sở sản xuất kinh doanh trong các ngành, nghề ở nông thôn. 

Làng nghề Bát Tràng luôn thu hút khách du lịch bởi những sản phẩm mang đặc trưng của Hà Nội.
 

Kiểm soát sự phân hóa giàu-nghèo

Theo đà phát triển kinh tế, cơ cấu lao động nông thôn đang có những biến đổi sâu sắc. Nông nghiệp đang hiện đại hóa, các ngành nghề phi nông nghiệp phát triển,  dẫn đến cơ cấu dân cư chuyển đổi, hình thành nhiều tầng lớp xã hội mà trình độ học vấn, thu nhập, mức sống …rất đa dạng. Những chuyển đổi về cơ cấu xã hội nói trên đang đặt ra nhiều vấn đề cần được quan tâm nghiên cứu trong xây dựng nông thôn mới; bài này chỉ đề cập một vấn đề nổi bật, đó là tình trạng bất bình đẳng, cũng gọi là chênh lệch giàu-nghèo trong xã hội.

Theo thực tiễn của nhiều nước trên thế giới, từ một nước nông nghiệp tiến lên công nghiệp, tất nhiên nảy sinh phân hóa giàu-nghèo, một hiện tượng có tính quy luật mà xu hướng chug là trong thời gian đầu, khoảng cách giàu nghèo giãn ra, sau đó mới thu hẹp dần. Trong nông thôn nước ta ngày nay, đang hình thành những nông dân kinh doanh giỏi, những chủ doanh nghiệp với nhiều quy mô kinh doanh hiệu quả, đáng chú ý là những thanh niên sản xuất, kinh doanh đạt thu nhập cao. Có thể coi đó là những doanh nhân thời đại 4.0 của nông thôn. Sản xuất phát triển, thu nhập và mức sống của một số người đang tăng lên; trong khi đó, một bộ phận dân cư nông thôn, do nhiều nguyên nhân, vẫn còn trong tình trạng đói, nghèo, và từ đó, chênh lệch giàu nghèo bắt đầu xuất hiện.  
 

Các nghệ nhân làng nghề mây tre đan ở Phú Túc, huyện Phú Xuyên.

Chênh lệch giàu nghèo thường được đo lường qua thu nhập. Từ nhiều năm nay,  chênh lệch giàu nghèo không được thu hẹp mà còn giãn ra, phân hóa giàu nghèo gia tăng. Theo số liệu thống kê, chênh lệch thu nhập giữa nhóm 20% dân số giàu nhất và nhóm 20% dân số nghèo nhất vào năm 2002 là 8,1 lần, đến năm 2018 tăng lên 10 lần. Đáng quan tâm là trong khi nhiều người giàu lên do lao động chân chính, lại có những người giàu lên nhanh chóng, nhất là thu “siêu lợi nhuận” do cướp đất của nông dân, ăn cắp tài sản công hoặc chiếm những khu đất vàng ở đô thị; cũng có những quan chức giàu lên nhanh chóng do tham nhũng, v.v…Bất bình đẳng về thu nhập do tham nhũng, làm giàu bất chính đang là nguy cơ tạo nên bất ổn trong xã hội; gây bất an trong tâm trạng người dân.

Ở nước ta ngày nay, chênh lệch giàu nghèo còn được đo bằng giá trị nhà ở. Tại nhiều vùng nông thôn, đã có những nhà gạch nhiều tầng, những biệt thự giá trị. Có những nhà giá trị cao do công sức lao động của những người làm ăn chân chính, nhưng cũng có những biệt thự của quan chức tham nhũng. Ở một số địa phương, đã hình thành cả một dãy phố của các gia đình có người đi lao động nước ngoài. Có thể coi chênh lệch về giá trị nhà ở này là một đặc điểm của nông thôn nước ta trong quá trinh phát triển.
 

Sản phẩm lụa Vạn Phúc.

Từ sự phân hóa về thu nhập trong xã hội ta hiện nay, đang hình thành tầng lớp trung lưu; trong nông thôn cũng vậy; đó là một hiện tượng hợp quy luật. Họ là những người không quá giàu cũng không quá nghèo, song là lực lượng sản xuất đông dảo nhất, cũng là lực lượng tiêu thụ lớn nhất trong xã hội. Họ là nhà đầu tư vào nông thôn, hình thành các loại hình doanh nghiệp; là đầu mối chủ trì các liên kết theo chuỗi giá trị của sản phẩm nông nghiệp. Kinh nghiệm sản xuất kinh doanh của họ được lan tỏa, góp vào phong trào khởi nghiệp ở nông thôn. Theo WB, ở nước ta hiện nay, giới trung lưu được định nghĩa là mỗi người trong gia đình chi tiêu ít nhất 15 USD/ ngày, tức là khoảng 450 USD/ tháng, Việt Nam hiện mới có  khoảng 13% số dân thuộc tầng lớp trung lưu. (Theo WB, vào năm 1915, Malaysia có 66% số dân, Thái Lan có 35% và Trung Quốc có 19% thuộc tầng lợp trung lưu). Theo nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, đó là khâu trung gian, điều hòa sự xung đột giữa các tầng lớp ở hai cực quá giàu và quá nghèo, bảo đảm sự phát triển ổn định, hài hòa và bền vững của một cấu trúc xã hội hiện đại. Xu hướng chung là tầng lớp trung lưu phát triển mạnh sẽ chiếm phần lớn trong dân cư; số người giàu và nghèo sẽ chiếm phần nhỏ, chênh lệch giàu-nghèo giảm thiểu. 

Mong mỏi nóng bỏng nhất của người dân là ngăn chặn những cơ hội làm giàu bất chính, thu hồi tài sản đã bị đánh cắp và trừng trị nghiêm khắc những kẻ sai phạm. Giải pháp căn cơ, lâu dài nhất là khuyến khích làm giàu hợp pháp, tạo điều kiện cho mọi người “bình đẳng về cơ hội” làm giàu. Đó là: (i) khắc phục những “bất bình đẳng về cơ hội” trong tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như giảo dục, y tế, nhà ở, nước sinh hoạt, tiếp cận thông tin về chính sách, pháp luật, về kinh nghiệm kinh doanh, v.v…. (ii) tạo ra nhiều việc làm ngay trên địa bàn nông thôn là giải pháp chủ yếu, quan trọng nhất hiện nay, để lao động nông thôn có việc làm ổn định, thu nhập tương đối, sống tốt ngay trên quê hương. Được như vậy, thanh niên không phải đi tìm việc ở các thành phố, gây ra nhiều vấn đề về xã hội cho các nơi này; hoặc lặn lội bán sức lao động ở xứ người với hy vọng giàu nhanh dù phải làm những việc cực nhọc đầy rủi ro, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng (như vụ 39 người chết ở Anh hồi tháng 10 năm 2019); hoặc để phụ nữ không phải đổi đời với giá rẻ mạt bằng những cuộc hôn nhân không tình yêu với người nước ngoài, gây ra những hậu quả thương tâm. Tiếp cận, ứng dụng công nghệ trong sản xuất còn hạn chế. Công tác xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề vẫn còn bất cập. 

(Còn tiếp)
CGCC. Vũ Quốc Tuấn
Chủ tịch Hội đồng Tư vấn - Hiệp hội Làng nghề Việt Nam
vinpearl