Thứ năm, 23-09-2021 | 09:25GMT+7

Hoa Sen với các sản phẩm Làng nghề thời đại 4.0

LNV - Hoa sen đặc trưng cho tinh thần mạnh mẽ, ý chí kiên cường bất khuất, độc lập tự chủ của dân tộc Việt qua công cuộc xây dựng kiến lập đất nước từ thời các vua Hùng cho đến sự nghiệp bảo vệ biên cương bờ cõi ngày hôm nay. Tinh thần đó được thể hiện qua sức sống mãnh liệt, phi thường của loài hoa sống trong môi trường bùn lầy mà vẫn vươn lên khỏi mặt nước đón ánh sáng, phát triển xanh tươi, nở hoa hương thơm tỏa ngát thanh khiết cho đời mà không bị ô nhiễm bởi mùi bùn.
Khái quát hình ảnh hoa sen 

Trong dân gian: Hình ảnh hoa sen cao quý, nhẹ nhàng, tinh khiết, thanh thoát, giản đơn với vẻ đẹp tiềm ẩn mang giá trị nhân văn sâu sắc quá đỗi gần gũi với cuộc sống người dân Việt. Trải qua thời gian từ xưa đến nay, hình ảnh hoa sen đã hòa mình cùng với văn hóa Việt với những tác phẩm văn học, kiến trúc xây dựng, họa tiết trang trí, đồ mỹ nghệ, sản phẩm thờ cúng, sản phẩm làng nghề... Có những dấu ấn, nét đặc trung, đậm đà bản sắc dân tộc Việt qua từng thời kỳ lịch sử.

Trong lĩnh vực kiến trúc xây dựng đối với các công trình văn hóa cộng đồng, cung đình, nơi thờ tự, dân chúng... hình ảnh họa tiết hoa sen sử dụng rất rộng rãi, phổ biến. Tại các đền, đình, miếu, nơi thờ tự... hoa sen được tạc đá kê chân cột, trang trí họa tiết nổi gạch lát sân, xây dựng, ngói ống hoạ tiết hoa sen, diềm cửa tháp, diềm bệ tượng, đài sen, hoa sen trang trí đỡ các vật thiêng, đài sen làm bệ đỡ cho các chân chim phượng, các con vật thiêng bố cục trong hình lá đề,... 
 

Các nghệ nhân, họa sỹ làm tranh Trúc Chỉ đã kết hợp hình ảnh hoa sen vào các bức tranh Phật giáo

Hoa sen là loài hoa mang tính chất tâm linh huyền bí nên được sử dụng nhiều trong các sản phẩm thờ cúng bằng các chất liệu khác nhau như gỗ, đá, đồng, gốm sứ,... các sản phẩm như đèn hoa sen, bát hương, ống cắm hương, bộ bát cúng cơm, bộ ấm chén cúng nhỏ, lọ cắm hoa, đĩa đựng hoa quả, nậm đựng rượu, lục bình, định hương, bàn thờ,... Bên cạnh đó, họa tiết hoa sen còn được in trên tiền, tem thư với nhiều mẫu mã chủng loại khác nhau. 

Hình ảnh hoa sen được in rất nhiều trên các logo như: Hãng hàng không quốc gia Việt Nam Airline, Tập đoàn tôn Hoa sen, hoa sen cách điệu Asean năm 2020, đại học Hoa Sen thành phố Hồ Chí Minh, hoa sen trong các logo Phật giáo... Đối với Việt Nam sản phẩm làng nghề đa dạng, phong phú nhiều chủng loại, tổ chức kỷ lục Việt Nam bình chọn Top 20 làng nghề truyền thống Việt Nam thành 7 nhóm sau: gốm sứ, khảo khảm, thêu ren, gỗ, tranh, chạm đồng, kim hoàn, làng nón... Mỗi nhóm sản phẩm này họa tiết hoa sen được sử dụng có những nét riêng qua từng thời kỳ, có sự kế thừa tinh hóa từ quá khứ và kết hợp với sự sáng tạo cách tân mới mẻ phù hợp với thị hiếu thời đại.

Trong Phật giáo: Phật giáo du nhập vào Việt Nam tới nay trải qua 3564 năm, với phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội", với tinh thần “hộ quốc an dân”.  Phật giáo luôn đồng hành cùng dân tộc Việt qua những thăng trầm của lịch sử và có những đóng góp tích cực trong sự nghiệp giữ gìn, xây dựng và bảo vệ đất nước. Đối với Phật giáo, hoa sen là một trong những biểu tượng đặc trưng cao quý, thiêng liêng nhất, đúc kết tinh hoa hàng ngàn năm lịch sử với những hình ảnh hoa sen găn liền với sự đản sinh, hệ thống kinh điển, sự nghiệp hoằng truyền giáo pháp... của đức Phật Thích Ca. Ví như khi đức Phật đản sinh, Ngài bước đi bảy bước thì có bảy đóa sen hồng tươi sáng rực rỡ đỡ chân Ngài, thật là vi diệu bất khả tư nghì. Hoa sen đây là biểu tượng cho sự giải thoát cũng là biểu tượng cho cuộc đời đức Phật. Ngài sinh ra trong cuộc đời mà không bị nhiễm ô, tự tại giải thoát giữa mọi sự cám dỗ ngũ dục của trần thế. Ngài tự mình vượt lên trên mọi vinh hoa phú quý, vợ đẹp con thơ, thoát tục xuất gia, tìm nguồn an lạc thật sự, giải thoát cho tất cả chúng sinh. Ngài là hoa sen không những không nhiễm bùn mà còn toả hương khoe sắc cho đời: 

Bảy đóa sen hồng nâng gót ngọc,
Ba ngàn thế giới đón Như Lai

Ở Ấn Độ hoa sen được xem là loại hoa đẹp nhất, không những đẹp về sắc hương mà còn đẹp về phẩm chất và ý nghĩa của nó, hoa sen luôn mọc trong bản, ngâm mình trong nước nhưng vươn khỏi mặt nước nở ra những bông hoa tinh khiết, không bị nhiễm mùi bùn. Cho nên kinh Diệu Pháp Liên Hoa lấy hoa sen làm biểu tượng, là dấu ấn cho bài Pháp vi diệu của đức Phật trong những năm thuyết Pháp. 

Hoa sen còn chỉ cho Giáo Pháp của Đức Phật. Giáo pháp của đức Phật vượt lên trên mọi giáo thuyết của thế gian. Đến với giáo lý Đức Phật tức là đến với chân lý tuyệt đối, đến với giác ngộ giải thoát. Vượt ra khỏi trói buộc của Tam giới ngay trong hiện tại và cả tương lai, mà các giáo thuyết khác không thể nào sánh kịp lại cũng không thể nào đồng hoá được. 
 

Chùa Một Cột có tên chữ là Diên Hựu có lối kiến trúc hình đài sen nghìn cánh đỡ tòa Phật sắc hồng.

Kiến trúc Phật giáo Việt Nam nổi bật với các hình ảnh hoa sen như: Chùa Một Cột hay còn gọi Diên Hựu tự hoặc Liên Hoa Đài. Thủ đô Hà Nội được xây dựng từ thời Lý Thánh Tông với nhân duyên từ một giấc chiêm bao lạ kỳ hy hữu. Chùa được xây dựng với kiến trúc vô cùng độc đáo, chỉ có một cột duy nhất tượng trưng cho cọng sen còn nơi thờ đức Quán Thế Âm Bồ Tát nằm phía trên cột trụ ví như đóa sen, chùa giống như một bông sen giác ngộ ngát hương khoe sắc giữa hồ nước trong xanh thoát tục. Bên cạnh đó, chùa Bút Tháp ở tỉnh Bắc Ninh có tháp Cửu phẩm liên hoa ấn tượng được làm bằng gỗ, có chín tầng, mỗi tầng có một đài sen, có nhiều tượng Phật và có thể quay tròn được xung quanh một trục. Chùa Tây Phương ở Hà Tây với kiến trúc đặc sắc, các đầu cột được làm thành hình bông sen còn chùa Kim Liên ở Hà Nội nhìn tổng quan từ trên cao xuống như một đóa sen. Vì vậy, qua sự khảo cứu trên chúng ta thấy hoa sen xứng đáng là biểu tượng đặc trưng của Phật giáo từ ngàn xưa tới nay.

Thực tiễn ứng dụng hình ảnh hoa sen vào các sản phẩm làng nghề 

Trong Phật giáo hoa sen biểu tượng cho sự thanh khiết, thanh lương hướng thiện, bất nhiễm trần, đạo đức, trí tuệ, giác ngộ giải thoát... vì vậy trong Phật giáo cũng như thế gian hình ảnh hoa sen được sử dụng rất nhiều trong các lĩnh vực như kiến trúc, hội họa, điêu khắc, trang trí, thủ công mỹ nghệ, sản phẩm truyền thống làng nghề, đồ sử dụng trong cung đình, đồ dùng sinh hoạt trong dân gian, đồ thờ cúng... qua các chất liệu như đất nung, gốm sứ, gỗ, đá, đồng, vàng, bạc... tạo ra nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật đặc sắc và đáp ứng được nhu cầu sử dụng có giá trị thực tiễn cao.

Việt Nam chúng ta văn hóa đặc trưng ba miền bắc trung nam, nên các sản phẩm truyền thống cũng mang nét riêng theo bản sắc từng vùng miền. Và hình ảnh. hoa sen được sử dụng phổ biến trong các làng nghề mang những nét đặc trưng trong từng sản phẩm. 

Chúng ta có thể kể đến các làng nghề nỗi tiếng ở Việt Nam như: Làng gốm Bát Tràng ở Hà Nội; Làng tranh dân gian Đông Hồ; làng lụa Hà Đông; Làng trống Đọi Tam; Làng đá mỹ nghệ Non Nước; Làng thúng chai Phú Yên; Làng có Kim Sơn; Làng nghề điêu khắc mỹ nghệ Sơn Đồng, làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ, làng tiện gỗ Nhị Khê, Hà Nội; Làng gốm Thổ Hà- Bắc Giang; Làng nghề đồ gỗ mỹ nghệ Đồng kỵ, Bắc Ninh; Làng gốm Chu Đậu - Hải Dương; Làng thêu ren Văn Lâm, Ninh Bình; Làng chạm bạc Đồng Xuân, Thái Bình; Làng nghề kim hoàn Kế Môn, Thừa Thiên Huế; Làng nón Tây Hồ, Phú Vang , Huế; Làng Điêu khắc gỗ Kim Bồng, Hội An, Quảng Nam; Làng nghề đúc đồng Phước Kiều, Quảng Nam; Làng nghề gốm Bàu Trúc, Ninh Thuận; Làng nghề thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ, Ninh Thuận; Làng nghề gốm sử Lái Thiêu và làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp ở Bình Dương; Làng dệt thổ cẩm Châu Giang ở An Giang,... 

Hiện nay, việc sản xuất các sản phẩm làng nghề thủ công có hình ảnh biểu tượng hoa sen đại diện cho Phật giáo và đất nước con người Việt Nam mang tính chất truyền thống “cha truyền con nối”, có tính dập khuôn. Thế hệ trước làm như thế nào thì thế hệ sau bắt chước cũng làm như vậy, đôi khi thể hiện các mẫu hoa sen trên các sản phẩm không đúng với niên đại trên từng sản phẩm. Ví dụ như mẫu bình gốm có kiểu cách hiện đại phối với hoa sen cổ xưa không phù hợp lắm... 

Bên cạnh đó, còn thiếu sự nghiên cứu chuyên sâu về hình ảnh hoa sen như chủng loại, hình dáng, màu sắc, họa tiết, thế kỷ nào, vương triều nào, dùng thiết kế cho sản phẩm nào, phối ngẫu ra sao... trên từng sản phẩm cụ thể. 

Hình ảnh hoa sen thanh tao cao quý như vậy nhưng sử dụng một cách tràn lan không đúng với quy cách, không có bản quyền, đôi khi thiết kế trên sản phẩm ở những vị trí thiếu sự trang nghiêm tôn trọng.  Đôi khi giữa các sản phẩm làng nghề với nhau hay trong cùng một lĩnh vực làng nghề có sự tranh chấp, bất đồng về mẫu hoa sen trên các sản phẩm độc của riêng làng nghề mình, vi phạm bản quyền về họa tiết hoa văn trên sản phẩm. 

Đa số các làng nghề Việt Nam sản xuất với quy mô nhỏ lẻ cá nhân, thôn xóm, hợp tác xã. Vì vậy việc ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất để nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm bớt sức lao động, nâng cáo số lượng sản phẩm, đảm bảo không gây ô nhiễm môi trường, nâng tầm xuất khẩu quốc tế, hiệu quả kinh tế cao còn nhiều hạn chế. 

Giải pháp để phát huy giá trị tinh thần và lan tỏa biểu tượng hoa sen trong các sản phẩm làng nghề 

Thế giới chúng ta cho đến nay đã trải qua bốn lần cách mạng công nghiệp đem đến những giá trị to lớn về công nghệ làm thay đổi những bước ngoặt trong nhiều lĩnh vực, đem lại những thay đổi lớn đối với cuộc sống con người. Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hóa sản xuất. Cuộc cách mạng lần hai diễn ra nhờ ứng dụng điện năng để sản xuất hàng loạt. Cuộc cách mạng lần ba sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất. Bây giờ, cuộc Cách mạng Công nghiệp thứ tư đang nảy nở từ cuộc cách mạng lần ba, nó kết hợp các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học. Cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư mang tính chất công nghệ truyền thông hiện đại, dữ liệu (data) siêu lớn, sự truyền thông giao tiếp kết nối gần như là không có giới hạn về khoảng cách lẫn không gian thời gian, giúp con người rút ngắn khoảng cách kết nối về vị trí, mà thực hiện nhiều kết nối truyền thông hơn. Vì vậy, việc thực tiễn ứng dụng truyền thông và công nghệ đối với các sản phẩm làng nghề hết sức quan trọng. 

Đối với công nghệ, đa số các sản phẩm làng nghề truyền thống sử dụng theo phương pháp thủ công truyền thống là chủ yếu, đôi khi số lượng sản phẩm năng suất chưa cao, tốn nhiều thời gian, công sức, hiệu quả kinh tế thấp. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng công nghệ vào các làng nghề để sản xuất đem lại hiệu quả kinh tế cao nhưng vẫn đảm bảo được chất lượng, giữ được những nét đặc trưng truyền thống của sản phẩm là hữu ích và thiết thực.

Chúng tôi kiến nghị một số giải pháp như sau:

- Khuyến khích các làng nghề, các hộ sản xuất đăng ký bản quyền với Cục Sở hữu trí tuệ về các màu họa tiết hoa sen, các sản phẩm đặc trưng để đảm bảo thương hiệu và lợi ích của nhà sản xuất trên thị trường. Thời đại công nghệ nên việc áp dụng công nghệ thông tin vào quảng bá sản phẩm làng nghề truyền thống ở trong nước và quốc tế là hết sức quan trọng. Các sản phẩm làng nghề mang hình ảnh biểu tượng hoa sen, sản phẩm được người dân trong nước và quốc tế biết đến càng nhiều thì hình ảnh về con người, dân tộc, Phật giáo Việt Nam cũng được lan rộng.

 - Tổ chức hội trợ triển lãm, chương trình hội thảo, cuộc thi sáng tạo giữa các làng nghề, lĩnh vực làng nghề cụ thể về biểu tượng hoa sen xưa và nay, đưa ra các tồn tại hạn chế. Từ đó, đưa ra các giải pháp khắc phục và phát triển để hình ảnh biểu tượng phát huy được giá trị tinh thần Việt lan tỏa rộng khắp theo không gian và thời gian. 

- Có cơ chế chính sách hỗ trợ quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi từ các cấp chính quyền địa phương, các ban ngành chức năng liên quan kịp thời cho các hoạt động phát triển sản xuất làng nghề. 

- Ban Văn Hóa Trung Ương - Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện Nghiên Cứu Tôn giáo cần có những sự nghiên cứu chuyên sâu khoa học về hình tượng hoa sen qua những niên đại hình thành theo thời gian lịch sử; Có sự tham mưu và hỗ trợ kịp thời cho các làng nghề truyền thống để bảo tồn, giữ gìn, phát huy được biểu tượng hoa sen tốt đẹp trên từng sản phẩm. 

- Tổ chức du lịch sinh thái làng nghề thủ công mỹ nghệ, nhằm phát triển kinh tế cho địa phương và giới thiệu quảng quá sản phẩm tới khách trong nước và quốc tế. 

- Mở rộng giao lưu hợp tác quốc tế giữa các làng nghề Việt Nam với làng nghề thế giới để phát huy lan tỏa văn hóa và biểu tượng Phật giáo Việt Nam. 

Trên thế giới, xứ sở đất nước Nhật Bản đặc trưng bởi hoa Anh Đào, hoa Tuylip đẹp rạng ngời nơi đất nước Hà Lan với những chiếc cối xay gió khổng lồ, hoa hồng rực rỡ nơi đất nước Bungari xinh đẹp, thánh địa Phật giáo Ấn Độ với quốc hoa sen  trắng tinh khôi... Việt Nam sen hông xứng đáng là quốc hoa của dân tộc. 

Hoa sen là biểu tượng thiêng liêng cao quý của Phật giáo, quốc hoa của dân  tộc Việt Nam. Vì vậy, việc giữ gìn, bảo tồn, kế thừa và phát huy được những giá trị tinh thần qua biểu tượng hoa sen trên từng sản phẩm làng nghề truyền thống là hết sức quan trọng, cần thiết, mang một ý nghĩa nhân văn cao cả.
Thích Giác Lương
Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội