$(document).ready(function () { $(".validate").validationEngine(); });
Thứ năm, 28-05-2020 | 09:59GMT+7

Bài 2: Làng nghề và xây dựng nông thôn mới

Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa 

Theo nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, mục tiêu phát triển phải là nâng cao chất lượng cuộc sống con người, bảo đảm hài hòa đời sống vật chất và đời sống tinh thần, giữa mức sống cao với lối sống đẹp của xã hội. Sự phát triển bền vững của một xã hội cũng bao gồm sự phát triển cao về kinh tế, về khoa học và công nghệ, coi đó là chất lượng hiện đại của xã hội; còn các giá trị đạo đức, văn hóa, nhân cách, lý tưởng, niềm tin, phẩm giá con người là chất lượng tiến bộ của xã hội.

Nước ta có truyền thống văn hóa lâu đời, bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước. Có thể nêu lên: đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống, v.v... Cuộc chiến chống đại dịch Covid-19 những tháng đầu năm 2020 đã thể hiện rõ tình đoàn kết, tương thân tương ái của dân tộc ta. 

Làng đá mỹ nghệ Ninh Vân – Ninh Bình.

Trong nông thôn nước ta, đó là truyền thống đoàn kết, cố kết trong làng xã, cùng chung lưng đấu tranh chống thiên tai, địch họa. Lịch sử đã ghi lại những tinh hoa của văn hóa làng xã thể hiện qua những hương ước có tính tự quản được thảo luận và thông qua thực sự dân chủ và được cộng đồng cư dân nông thôn chấp hành triệt để. Ngày nay, khi các ngành kinh tế vận động theo các quy luật của kinh tế thị trường, cũng đã hình thành những yếu tố của văn hóa kinh doanh thời kinh tế thị trường. đó là: sự cạnh tranh lành mạnh; liên kết theo chuỗi giá trị; thực hiện nghĩa vụ với Nhà nước và trách nhiệm với người lao động; bảo vệ môi trường; v.v…Văn hóa của kinh tế thị trường hòa quyện với văn hóa truyền thống của mỗi làng, xã đang tạo nên những giá trị văn hóa của nông thôn mới. Công cuộc xây dựng nông thôn mới ngày nay phải nhằm mục tiêu văn hóa; việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cần được coi là là nội dung chủ yếu trong xây dựng nông thôn mới, vì một xã hội nông thôn văn minh, hiện đại, cư dân nông thôn phát triển toàn diện. Chăm lo văn hóa là chăm lo củng cố nền tảng tinh thần tiến bộ của xã hội nông thôn, bảo đảm của sự phát triển bền vững của kinh tế và xã hội, cũng là động lực của sự phát triển kinh tế nông thôn. Mỗi làng, xã cần kiểm kê lại các giá trị văn hóa của mình, từ những di tích lịch sử, cách mạng, những danh lam thắng cảnh, cũng như truyền thống lập nghiệp của cha ông, các vị Thành hoàng, Tổ nghề, các vị khoa bảng, v.v… những người đã có công khai phá, lập nên và làm vẻ vang làng, xã. Công cuộc xây dựng nông thôn mới đang được triển khai không chỉ cần quan tâm xây dựng các cơ sở vật chất về văn hóa, như nhà văn hóa, điểm văn hóa, sân thể thao, v.v… ; công cuộc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa không chỉ được thể hiện qua các lễ hội, các màn trình diễn, sân khấu hóa với “cờ, đèn, kèn, trống” hoành tráng, thậm chí có những hoạt động trục lợi, “kinh doanh tâm linh”. Điều quan trọng là các giá trị văn hóa truyền thống phải bám rễ và thể hiện sâu sắc trong mọi hoạt động của mỗi cư dân nông thôn, mỗi cơ sở sản xuất kinh doanh, trong các quan hệ xã hội đang diễn ra hằng ngày trong làng, xã. Điều đáng mừng là tại 1.864 làng nghề truyền thống trong cả nước, những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đang được tiếp tục tôn vinh và phát huy tác dụng trong đời sống; ở đây, cuộc sống rất lành mạnh, thanh bình, hầu như không có tệ nạn xã hội.   

Trong nông thôn mới, rất nên hình thành những làng văn hóa. Cần thực hiện Nghị định số 122/2018 ngày 17/9/2018 của Chính phủ về các danh hiệu gia đình, thôn, ấp, làng văn hóa đạt hiệu quả thiết thực, tránh hình thức. Các bản quy ước về làng văn hóa cần hướng cộng động hình thành nếp sống văn hóa của thời kỳ mới, tiếp nối tính tự quản của làng xã trước đây. Văn bản này cần được xây dựng với nội dung thiết thực, thật sự dân chủ, với nguyên tắc người dân là chủ thể trong nông thôn mới, họ có nghĩa vụ và trách nhiệm cùng nhau xây dựng nông thôn mới và cùng thụ hưởng những gì mà nông thôn mới mang lại.  

Nhiều làng nghề, phố nghề đã trở thành điểm hấp dẫn các tour du lịch văn hoá và du lịch làng nghề.

Một số kiến nghị

Trên cơ sở những phân tích về ba nhóm vấn đề nổi bật nói trên, xin kiến nghị một số giải pháp như sau.

1. Đối với các cơ quan nhà nước, xin kiến nghị:

(i) Rà soát lại các đạo luật và các văn bản dưới luật liên quan đến đầu tư, phát triển doanh nghiệp, mở rộng thị trường, v.v… trong nông thôn, bổ sung những chính sách khuyến khích mạnh mẽ các doanh nghiệp tư nhân đầu tư, tạo thêm nhiều việc làm; chú trọng hình thành tầng lóp trung lưu. Quan trọng nhất là sửa Luật Đất đai, để đất đai vận hành đúng theo các quy luật của kinh tế thị trường; đồng thời cũng là xóa bỏ nguồn gốc tham nhũng đất đai. Các chính sách về thuế, phí cần quán triệt tư duy khoan sức dân, không nên “tróc thu” làm cạn kiệt sức vươn lên và khả năng tái đầu tư của doanh nhân. Chú trọng các hoạt động xúc tiến thương mại; hình thành tạo chuỗi giá trị liên kết đầu vào và đầu ra của sản phẩm. Đẩy mạnh cải cách hành chính, xóa bỏ rào cản, tham nhũng, tiêu cực ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường của doanh nghiệp.

(ii) Hoàn chỉnh các loại quy hoạch: quy hoạch sử dụng đất; xây dựng hạ tầng kinh tế, xã hội cho khu dân cư, khu sản xuất, dịch vụ (điện, đường, trường, trạm …) bảo đảm bảo vệ môi trường, xây dựng nông thôn xanh, sạch, đẹp; đặc biệt chú trọng chỉ đạo chặt chẽ việc thực hiện quy hoạch, khắc phục tình trạng do lợi ích nhóm mà thay đổi, bổ sung quy hoạch;  

(iii) Tích hợp các chương trình đang triển khai trên địa bàn nông thôn (hiện có đến hàng chục chương trình, dự án) vào Chương trình xây dựng nông thôn mới để sử dụng các nguồn vốn tập trung hơn, cố trọng điểm, trành dàn trải, lãng phí, hiệu quả thấp. Các chính sách cấp vốn xóa đói giảm nghèo cần được xây dựng theo hướng giảm dần các chính sách hỗ trợ cho không, tăng cường sang cho vay có điều kiện; khắc phục những tình trạng lợi dụng, tham nhũng.

(iv) Về văn hóa, hoàn chỉnh và thực thi trong cuộc sống những chủ trương, chính sách cần thiết về văn hóa, khắc phục sự sa sút về đạo đức, lối sống trong xã hội đang có nguy cơ lan rộng. Chỉ đạo việc xây dựng làng văn hóa đạt hiệu quả thiết thực. Chỉ đạo việc quản lý, bảo vệ, tu bổ, nâng cấp các di sản văn hóa một cách đúng đắn, khắc phục tình trạng lợi dụng xây dựng đền, chùa để kinh doanh. Chấn chỉnh việc tổ chức các lễ hội, các ngày kỷ niệm lịch sử, cách mạng bảo đảm thực chất, tránh phô trương, hình thức, khắc phục xu hướng “thương mại hóa” lễ hội, xóa bỏ mê tín, dị đoan; v.v…

(v) Phát huy sức mạnh của các tổ chức xã hội. Trên địa bàn nông thôn ngày  nay,  ngoài các đoàn thể chính trị hình thành từ nhiều năm trước (như Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể thanh niên, phụ nữ, nông dân …), đã có những hội, hiệp hội, câu lạc bộ, quỹ, trung tâm, v.v… với các thành viên hoạt động trong nhiều ngành nghề khác nhau, thường được gọi là các tổ chức xã hội. Để phát huy sức mạnh của các tổ chức xã hội này, xin đề nghị các cơ quan nhà nước: (a) tạo môi trường thuận lợi cho các tổ chức xã hội hoạt động; khuyến khích họ góp ý kiến xây dựng và thực hiện các chính sách xây dựng nông thôn mới; (b) gắn kết hoạt động của các tổ chức xã hội vào những mục tiêu trọng điểm của các chương trình quốc gia, các dự án trong từng thời gian, để các nguồn lực được sử dụng tập trung, mang lại lợi ích thiết thực cho cư dân nông thôn; (c) chuyển giao mạnh hơn nữa các dịch vụ công mà tổ chức sự nghiệp của nhà nước còn nắm giữ sang cho các tổ chức xã hội thực hiện, nhằm đạt hiệu quả cao hơn, tránh lãng phí, thất thoát.

Dưới đây, xin nêu một số kiến nghị đối với Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, một tổ chức xã hội – nghề nghiệp đang có nhiều hoạt động liên quan đến công cuộc xây dựng nông thôn mới.

- Trong việc hình thành cơ cấu kinh tế: (a) hướng dẫn việc phát triển nghề, cấy nghề ở nông thôn, hình thành thêm nhiều làng có nghề, làng nghề; phổ biến kinh nghiệm nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm; (b) cùng các cơ quan nhà nước thực hiện các dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, nâng cao kỹ năng của nghệ nhân và người lao động và của chủ cơ sở sản xuất kinh doanh; (c) cùng các cơ quan nhà nước góp phần xúc tiến thương mại, nhất là tạo chuỗi liên kết của sản phẩm.

- Trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa làng nghề: (a) hướng dẫn các làng nghề bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa (vật thể và phi vật thể) đã được công nhận, nghiên cứu, kiến nghị công nhận thêm những di sản văn hóa đủ điều kiện; hướng dẫn việc hình thành và triển khai văn hóa kinh doanh; (b) chú trọng tôn vinh, bảo vệ và phát huy nghệ nhân, giúp họ truyền nghề cho thế hệ kế tiếp, nhất là ở những nơi đang cần cấy nghề, phát triển nghề mới; (c) hướng dẫn xây dựng làng nghề văn hóa mang bản sắc văn hóa truyền thống làng nghề, tạo sức lan tỏa với các làng xã lân cận trong hình thành văn hóa nông thôn; (d) mở rộng liên kết, hợp tác với các tổ chức xã hội khác trên địa bàn trong các hoạt động xây dựng văn hóa nông thôn mới.  

Xây dựng nông thôn mới là một chủ trương lớn, quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ta. Hiện nay, dịch Covid-19 đang tác động nhiều mặt đến kinh tế, xã hội cả nước, song dịch sẽ bị chặn lại, cuộc sống trở lại bình thường, chắc chắn sẽ có sự điều chỉnh cần thiết trong chương trình xây dựng nông thôn mới. Chúng ta kỳ vọng về một nông thôn Việt Nam văn minh, xanh, sạch, đẹp, nhân dân hạnh phúc, xã hội lành mạnh, “một miền quê đáng sống” mang đậm bản sắc dân tộc. Muốn vậy, rất cần có nhiều đề tài nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về lý luận và thực tiễn làm cơ sở định hướng cho những hoạt động cụ thể. Bài này chỉ là một số gợi ý về những vấn đề cần quan tâm, mong được góp thêm ý kiến.
CGCC. Vũ Quốc Tuấn
Chủ tịch Hội đồng Tư vấn - Hiệp hội Làng nghề Việt Nam
qq