Lịch sử kể rằng…

Những người cao niên nhất trong làng cũng không biết chính xác được làng nghề sơn mài bắt đầu từ năm nào, chỉ biết rằng những bức hoành phi câu đối trong đình làng do người trong làng làm có ghi niên đại từ thế kỷ 18.

Theo ông Vũ Huy Mến (Nghệ nhân làng nghề) thì tổ nghề là cụ Đinh Công Thành, một người ở làng bên (thôn Duyên Trường, Thường Tín) nhưng người có công đưa sơn mài Hạ Thái lên tầm nghệ thuật là cụ Cả Thiều (tức Đinh Văn Thành), cụ Cả Thiều là một trong những sinh viên đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương, cụ là người đã đưa những chất liệu mới vào sơn mài truyền thống như vỏ trứng, vỏ trai, tạo màu vàng, màu son…và chính cụ cũng là người đầu tiên đưa những bức tranh sơn mài đi giới thiệu tại Hội chợ ở Paris (Pháp) những năm đầu thế kỷ 20.

Nghệ nhân Vũ Huy Mến đang say sưa sáng tác các tác phẩm tranh sơn mài.

Trải qua hơn 200 năm phát triển làng nghề sơn mài Hạ Thái đã có nhiều lúc hưng suy, khi thực dân Pháp còn đô hộ nước ta, sơn mài ban đầu chưa thể cạnh tranh được với dòng tranh sơn dầu, do sơn mài rất kén người xem, thưởng thức. Nếu không hiểu những lớp lang của sơn mài sẽ không hiểu những gì chìm sâu trong đó là ký ức, tinh hoa, tay mài và tâm hồn của những nghệ nhân.

Khi đất nước ta thống nhất, do hạn chế thông thương (trước Đổi mới) nên sơn mài ít được bạn bè quốc tế biết đến, người làng Hạ Thái chủ yếu sản xuất để tự dùng là chính. Trong làng lúc đó chưa đầy 10 hộ làm sơn mài với quy mô khá nhỏ, tưởng chừng như nghề chuẩn bị “khai tử” thì nước ta mở cửa hội nhập, nhiều nghệ nhân trong làng hào hứng quyết vực dậy nghề của cha ông nên đã làm sống lại một làng nghề độc nhất trên đất nước Việt Nam.

Tuy nhiên, những năm gần đây do sự phát triển xã hội – kinh tế và của các làng nghề khác, nghề sơn mài gặp nhiều khó khăn trong chi phí đầu vào. Nếu như năm 2006 1kg sơn ta (nhựa cây sơn) giá 300 nghìn đồng thì nay đã lên đến 600 – 700 trăm nghìn đồng. Chính vì thế mà không ít hộ sản xuất trong thôn chỉ sản xuất cầm chừng để duy trì nghề truyền thống. Hiện tại làng Hạ Thái có trên 400 hộ làm nghề, là nguồn thu nhập chính của làng khi đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do sự xuất hiện của nhiều khu công nghiệp.

Nét đẹp sơn mài Việt

Chất liệu sơn mài là một chất liệu đặc trưng của nghệ thuật Việt Nam, không chỉ để vẽ tranh mà sơn mài còn tham gia vào nhiều đồ thủ công mỹ nghệ khác như hoành phi, câu đối, đồ gia dụng, tượng Phật…. Chất liệu làm sơn mài cũng rất đặc biệt, đó chính là cây sơn, một loại cây chỉ mọc ở vùng Trung du đồi núi Phú Thọ.

Những bức tranh sơn mài độc đáo của nghệ nhân Vũ Huy Mến.

Theo đó, cây sơn là cây đặc tính rất độc vì vậy trong lúc pha chế nếu không cẩn thận bị dính vào da sẽ bị sơn ăn da thành lở loét, chẳng vậy mà ông cha ta có câu tục ngữ “sơn ăn tùy mặt, ma bắt tùy người” ý chỉ cây sơn có tính độc nhưng không phải độc với tất cả mọi người, vẫn có những người không bị sơn ta ăn da. Hiện nay, ngoài cây sơn người làng Hạ Thái còn sử dụng thêm dầu của cây điều như một chất liệu thay thế khi nguồn nguyên liệu sơn ta trở nên khan hiếm.

Nghệ nhân Vũ Huy Mến (Nghệ nhân làng nghề Hạ Thái) dẫn chúng tôi xuống xưởng vẽ, để hướng dẫn về một quy trình cơ bản làm tranh sơn mài. Để có được một tác phẩm sơn mài, trước tiên phải có một tấm cốt vóc và nhựa cây sơn, nhựa cây sơn sống lên đến gần 70 độ C nhưng sau đó vẫn phải nấu lên cho đủ độ để sơn vừa có thể làm cốt vừa có thể để vẽ.

Trong bước làm vóc, ông Mến dùng lá mít để mài mịn lớp gỗ được chít bằng sơn và mùn cưa, mỗi lớp sơn đều phải mài rất kỹ. Sau đó tôi cùng ông Mến mang tấm vóc vào ủ trong phòng kín có độ ẩm thích hợp mà người nghệ nhân mới cảm nhận được. Sau khi ủ vóc tiếp tục được quyét lớp sơn thứ, nước thì tạo độ bền, nước thì tạo độ bóng cả thẩy cũng 12 lớp sơn.

Gia đình nghệ nhân Vũ Huy Mến là một trong số ít những hộ còn sử dụng lối vẽ cổ truyền và những vật liệu truyền thống trong những bức sơn mài khổ lớn, “lối vẽ sơn mài có một lối vẽ đặc trưng, chúng tôi gọi là vẽ chì mài da, cái này phải làm cụ thể mới hiểu hết được” ông Mến hào hứng kể. Trong sơn mài, mài chính là vẽ và vẽ chính là mài, mài chính là nghệ thuật vì nếu không cẩn thận sẽ làm hỏng bức tranh ngay tức thì.

Chất liệu vỏ trứng thường được gắn đầu tiên, vì sau mỗi lớp mài da trứng có một màu tự nhiên, nghệ nhân gắn trứng cũng phải kiểm tra độ sáng tối của vỏ trứng, chỗ cần rạn to, chỗ rạn nhỏ, chỗ cần màu sẫm chỗ cần màu tự nhiên..điều đó sơn mài không chỉ cần trí tưởng tưởng bay bổng của họa sĩ mà cần phải có cả kỹ năng làm nghề.

Theo chân nghệ nhân Vũ Huy Mến đến xưởng vẽ của nhóm Sơn Ta, là một nhóm nghệ sĩ trẻ tốt nghiệp các trường về mỹ thuật về làng nghề sống và mở xưởng làm nghề. Các nghệ sĩ trẻ trong nhóm đều cho biết, ở làng nghề có sẵn nhiều nguyên liệu để làm nghề, bên cạnh đó là dễ móc nối với các doanh nghiệp trên địa bàn cho sản phẩm đầu ra. Với sự sáng tạo mạnh mẽ của nhóm Sơn Ta, các sản phẩm sơn mài như được “nâng tầm” về mẫu mã, cách truyền đạt ngôn ngữ hình ảnh sinh động hơn, bắt mắt hơn, đặc biệt các nhân vật trong nghệ thuật rối nước, vừa lợi dụng tính bắt sáng của màu sắc khi sơn mài làm nổi bật rối, vừa lợi dụng tính phản quang của mặt nước khiến cho sơn mài lại một lần nữa trở thành sản phẩm có tính nghệ thuật cao. Sơn mài bỗng trở thành chiếc cầu nối nghệ thuật giữa hai thế hệ nghệ nhân và nghệ sĩ.

Chờ tour du lịch làng nghề

Được công nhân là 1 trong 7 điểm du lịch làng nghề của thành phố Hà Nội nhưng dường như sơn mài Hạ Thái chưa thu hút được nhiều khách du lịch như các làng lụa Vạn Phúc, gốm sứ Bát Tràng, thêu Quất Động…

Theo ông Nguyễn Văn Thi – Trưởng thôn Hạ Thái thì do các làng nghề Vạn Phúc, Bát Tràng đều xây dựng được một chợ triển lãm ở đầu làng, mặt hàng được trưng bày nhiều, thuận tiện, tập trung nên khách tham quan dễ bị thu hút. Ở làng Hạ Thái các mặt hàng đa phần là được bầy tại nhà riêng của mỗi nghệ nhân, hình ảnh quảng bá chưa mạnh, chưa tập trung nên chưa thể xuất khẩu tại chỗ được. Hình ảnh sơn mài Hạ Thái cũng chưa được rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng, đặc biệt là ở các sân bay quốc tế.

Thiết nghĩ, những tour du lịch làng nghề sẽ góp phần rất quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội của làng nghề, tạo động lực to lớn để người dân giữ nghề cũng như quảng bá hình ảnh du lịch Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Niềm mong mỏi của các nghệ nhân cũng chính là nỗi lòng chung của toàn bộ nhân dân thôn Hạ Thái, để nét tinh hoa sơn mài có thể vươn xa đến bạn bè năm châu.

Bài và ảnh: Nguyễn Văn Công