Thứ năm, 13-01-2022 | 15:49GMT+7

Săn cá Lăng nơi thượng nguồn sông Cả

LNV - Cá lăng là loài cá da trơn sống chủ yếu ở các sông suối lớn của miền tây xứ Nghệ. Loài cá này trong hàng mấy năm trở lại này được tôn làm vua đặc sản, giá bán 450.000 - 500.000 đồng/kg. Chính vì thế mà nhiều người đã sắm đồ nghề, suốt ngày đêm bám trụ nơi thượng nguồn các dòng sông, dòng suối để săn cá lăng đem bán...
Cả làng đi câu

 Chúng tôi tìm đến nhà Lương Văn Mon ở bản Lỏm, xã Xá Lượng, huyện Tương Dương (Nghệ An). Theo người dân Tương Dương thì Mon là tay thợ săn cá lăng cự phách ở vùng miền núi rẻo cao này. Chỉ ngôi nhà sàn nằm bên dòng Nậm Mộ, anh Vi Luôn người dẫn đường nói: “Nhờ cá lăng mà hắn dựng được ngôi nhà cách rứa!” Mon khoảng 40 tuổi da đen nhẻm, dáng người thô, duy chỉ có nụ cười sứt 2 răng cửa là trông hóm hỉnh và hài hước. Vồn vã mời khách an toạ trên chiếc dong làm bằng gỗ định hương đen bóng, Mon lôi chai rượu trong xó nhà ra cười: “Rượu mật cá lăng. Loại ni uống và cũng quậy như cá. Mần một ngoắc chơi!” Trong liêng biêng men rượu, Mon đưa chúng tôi theo những cuộc săn lùng cá lăng nơi hai dòng Nậm Non, Nậm Mộ và vượt tuyến đi đến cả sông Giăng và suối Piệt, sông Chu: “Tui trước đây câu cá lăng để về cải thiện bữa ăn thôi, nhưng cậu nhiều ăn không hết thì bán. Cá lăng đắt khoảng mười năm trở lại đây chứ trước cũng bình thường như các loài cá khác.
 

Có những ngày tui cầu được vài ba chục con về bán cho các nhà hàng. Kỉ niệm “hoành tráng” nhất trong đời đi cầu của tui là câu được con cá lăng 21,7 kg nơi Cửa Rào. Con cá ni dính câu trong lúc chạng vạng tối. Khi dính câu, tui giật thì bỗng dưng hắn quậy cái sầm làm tui sởn cả da gà tưởng là ma. Sau định thần lại mới biết đó là con cá lớn. Tui dòng cho hắn liệt rồi mới từ từ “mờ” lên bờ nhưng nó chui vô hốc đá. Tuy nhảy xuống điệu ra, bất ngờ hắn vọt thẳng vô mặt làm tui choáng ngất luôn. May lúc đó có người đi hái măng trông thấy cứu được tui và lôi được cả con cá lăng lên nhưng tui bị... gãy mất hai cái răng cửa. Con cá đó tui bán được 2 triệu đồng (năm 2000). Hồi đó chứ bây giờ có được con cá như vậy bán hơn tiền cả con trâu mộng. Cũng từ khi đó thấy bở ăn nên nhiều người, già có trẻ chăn trâu có đã sắm đồ nghề suốt ngày đêm đi câu cá lăng. Nhiều người cầu làm cá dân cũng cạn nên tui rủ anh bạn nữa đi sông Giăng (Con Cuông) và suối Piệt, sông Chu (Quế Phong) để cầu. Hầu như các sông suối lớn ở miền tây Nghệ An tui đặt câu hết rồi. 2 - 3 năm trở lại nay không biết rằng mà giá cá lăng tăng vọt. Bọn tui bản 200.000 - 300.000 đồng/kg. Nhờ nghề câu mà tui tậu được con xe máy và cái nhà sàn ni đó”. 

Phà ơi! Nhiều đêm không hết, riêng bản tui có 30 người chuyên đi câu cá lăng, đàn bà cũng đi câu. 

Nghề câu cá lăng khó không? 

Mon vấn điếu thuốc sâu kèn bằng ngón chân châm lửa, bắn một hơi dài nhả khói: “Cũng dễ mà cũng khó. Dễ vì cá lăng ăn tạp chỉ cần mồi trùn, hoặc mỗi cá nhỏ để ươn (có mùi) đặt xuống là cá đến cắn ngay. Khó là phải có kinh nghiệm mới mần được nhiều cá. Cá lăng nó sống tầng đáy nơi nước chảy xoáy, càng xoáy mạnh cá lăng nơi đó càng nhiều, nên khó cho mồi xuống. Nhưng buổi chiều đến cá lăng cũng ở hang, hốc, eo nước yên của sông. Cái quan trọng nữa là lưỡi câu và dây cầu phải bền vì cá lăng khoẻ và có hàm răng rất sắc. Lưỡi câu tui tự chế qua nhiều lần lửa và ngâm với thứ nước lá cây bí truyền mới trụ được”. 

Hiện nay, nhiều người bỏ cả ruộng nương lao vào cơn sốt cá lăng để rồi cuối cùng họ vẫn ở trong những ngôi nhà tàn tạ, ruộng nương cỏ mọc đầy. Người đi câu cá lăng không phải ai cũng may mắn tậu được nhà như Mon. Đây cũng là một nghệ nguy hiểm đôi khi phải đánh đổi cả mạng sống của mình. “Một mình trên sông với những thác ngầm cuồn cuộn, lỡ sẩy chân nước cuốn phăng là truốt luôn, câu đêm lỡ gặp lũ quét cũng đứt, chưa nói là rừng thiêng, nước độc, gặp phải rắn độc nữa. Ở Lưỡng Minh đã có 2 người chết đuối vì câu cá lăng rồi”, Mon kể. 

Dọc hai bên bờ sông Nậm Nơn chúng tôi thấy rất nhiều trẻ em cũng lao vào cơn sốt cấu các lăng. Vi Văn Tắn đang học lớp 6 nói: “Em cùng mấy đứa đi cầu, thỉnh thoảng cũng được vài con, bán có tiền để mua sách vở. Nay nghỉ hè nên bọn em suốt ngày bám trụ ở đây”. 

Vua đặc sản có nguy cơ tuyệt chủng 

Cá lăng là loài cá thịt trắng, chắc, ít xương dăm, thơm ngon, bổ dưỡng và có khả năng chữa bệnh. Cá lăng có thể nấu được rất nhiều món như: thịt cá lăng ướp gia vị nướng than hồng, thịt cá lăng ướp gừng quấn mỡ chài rán, cá lăng lóc thịt xào sả ớt, gỏi, nấu canh chua, nấu măng, lẩu... Đặc điểm của thịt cá lăng là hợp với tất cả các loại phụ gia và các loại rau củ nấu với nó. Hiện nay, thịt cá lăng được đánh giá là vua trong các loài cá và cũng là loài cá quý hiếm có giá bán đắt nhất Việt Nam. 

Chị Hằng, chủ một nhà hàng ở thị trấn Hoà Bình, Tương Dương cho biết: “Cá lăng rất được thực khách ưa chuộng, quán chị mỗi ngày tiêu thụ khoảng vài yến cá lăng nhưng nay hiếm rồi, có ngày khách yêu cầu nhưng không có. Ở thị trấn nhỏ này nhưng có tới 32 nhà hàng mỗi ngày tiêu thụ một số lượng cá lăng rất lớn. Chưa nói đến là một vài lái buôn thu gom để đưa đi Vinh, Hà Nội bán. Giá bán nơi đây khi cao điểm lên tới 500.000 đồng/kg. Ở các thành phố giá bán còn cao hơn nhiều nữa”. 

Tay câu cự phách Lương Văn Mon thở dài: “Nhiều người săn lùng quá, không những hàng trăm người suốt ngày đêm mai phục câu cá lăng trên các dòng sông, dòng suối mà còn một số người còn dùng cả thuốc nổ và kích điện để đánh bắt nên nay cá lăng cực hiếm. Tui mấy ngày qua đi bở hơi tai, chầu chực trên sống cả ngày mà chỉ được có một con bằng cổ tay. Cứ đà ni thì tui giải nghệ thôi”. 
Do ảnh hưởng của điều kiện môi trường bị suy thoái như nạn phá rừng, đắp dập, đào đãi vàng ở lòng sống, đặc biệt là ảnh hưởng của những đập thủy điện lớn chắn ngang các dòng sông làm mất bãi đẻ của cá, bên cạnh đó việc khai thác quá mức bằng những phương tiện hủy diệt như dùng xung điện, thuốc nổ, chất độc và những phương tiện khai thác khác nên loài cá lăng hiện nay trên các dòng sông xứ Nghệ đang ngày một cạn kiệt và có nguy cơ tuyệt chủng.

Cần phải bảo vệ và nhân giống 

Cá lăng là loài cá có giá trị kinh tế cao của hệ thống sống miền tây xứ Nghệ. Trước thảm hoạ huỷ diệt của con người như vậy loài cá này cần được bảo vệ và nhân giống. Theo những hộ dân sống ở thượng nguồn sông Cả thì họ cũng đã từng nuôi cá lăng trong bể nước. Loài cá này tạp ăn và sống khoẻ ở mọi thời tiết, rất dễ nuôi. Vậy việc bảo vệ và nhân giống cá lăng đưa vào nuôi là điều hết sức cấp thiết. Nó không những bảo tồn được loài cá quý hiếm khỏi nguy cơ tuyệt chủng mà còn giúp xoá đói giảm nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây. 
Bài, ảnh: Tiến Dũng